Người viết: Văn Trần
Vai trò trong hành trình: Hướng dẫn viên du lịch, người đồng hành và ghi lại ký ức chuyến đi
Chuyên mục: Nhật ký du lịch / Chuyện du xuân
Hành trình: Thầy cô Trường Tiểu học Đinh Bộ Lĩnh tham quan Làng gốm Bàu Trúc
Ghi chú: Một chuyến đi không chỉ để ngắm nhìn sản phẩm gốm, mà còn để hiểu thêm về văn hóa Chăm, về nghề thủ công truyền thống và vẻ đẹp của những bàn tay lao động.
Về với làng gốm Bàu Trúc – chạm vào hồn đất Chăm
Trong hành trình tham quan cùng quý thầy cô Trường Tiểu học Đinh Bộ Lĩnh, điểm dừng chân tại làng gốm Bàu Trúc để lại một cảm xúc rất đặc biệt. Không ồn ào, không hào nhoáng, Bàu Trúc đón đoàn bằng màu đất nung mộc mạc, bằng tiếng kể chuyện của nghệ nhân, bằng những chiếc chum, chiếc bình, tượng Phật, tượng Chăm và những sản phẩm thủ công mang hơi thở của thời gian.
Làng gốm Bàu Trúc thuộc thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận. Đây là một trong những làng nghề gốm cổ nổi tiếng của cộng đồng người Chăm, thường được nhắc đến như một “bảo tàng sống” của nghề gốm truyền thống. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào ngày 29/11/2022.
Điều làm nên nét riêng của gốm Bàu Trúc không chỉ là sản phẩm đẹp, mà là cách làm gần như còn giữ nguyên tinh thần thủ công xưa cũ. Ở đây, gốm không được tạo hình bằng bàn xoay như nhiều nơi khác. Người thợ đi quanh khối đất, dùng đôi bàn tay, sự cảm nhận và kinh nghiệm để nắn nên hình dáng sản phẩm. Chính vì vậy, mỗi sản phẩm gốm Bàu Trúc thường mang một vẻ riêng, không cái nào hoàn toàn giống cái nào.
Lịch sử làng gốm Bàu Trúc
Nói đến Bàu Trúc là nói đến lịch sử lâu đời của người Chăm trên vùng đất Ninh Thuận. Nghề gốm nơi đây được lưu truyền qua nhiều thế hệ, gắn với đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng và văn hóa của cộng đồng Chăm. Theo tư liệu của UNESCO, tri thức và kỹ năng làm gốm Chăm được truyền lại trong gia đình và cộng đồng thông qua thực hành trực tiếp, từ nguyên liệu địa phương như đất sét, cát, nước, củi và rơm.
Trong đời sống xưa, sản phẩm gốm không chỉ dùng để trang trí. Đó còn là những vật dụng rất gần gũi như nồi, niêu, chum, vại, bình nước, lò nấu, đồ thờ cúng và các vật phẩm phục vụ nghi lễ. Qua thời gian, khi du lịch phát triển, gốm Bàu Trúc có thêm nhiều mẫu mã mới như tượng nghệ thuật, phù điêu, bình hoa, đèn trang trí, tượng Phật, tượng thiếu nữ Chăm… nhưng vẫn giữ được chất mộc của đất và tinh thần thủ công truyền thống.
Bàu Trúc đặc biệt ở chỗ nghề gốm không tách rời con người. Nghề được gìn giữ bằng trí nhớ, bằng bàn tay, bằng sự quan sát giữa mẹ với con, bà với cháu, nghệ nhân với thế hệ trẻ. Vì vậy, mỗi sản phẩm ở đây không chỉ là một món hàng lưu niệm, mà còn là một phần ký ức văn hóa.
Đất, nước, lửa và bàn tay người thợ
Khi đoàn thầy cô bước vào khu chế tác, điều gây ấn tượng đầu tiên là không gian rất thật: đất, bụi gốm, sản phẩm đang phơi, những chiếc bình còn dang dở và nghệ nhân đang thao tác ngay trước mắt du khách. Đây không phải là một khu trưng bày lạnh lẽo, mà là nơi nghề vẫn đang sống từng ngày.
Theo cách bà con địa phương giới thiệu, đất làm gốm Bàu Trúc được lấy từ vùng đất đặc trưng của làng, thường được nhắc đến là loại đất có độ dẻo, độ mịn và phù hợp để tạo hình. Trong nhiều tài liệu, nguyên liệu của gốm Chăm được mô tả là đất sét trộn cùng cát, nước và được nung bằng củi, rơm theo phương pháp truyền thống.
Người thợ Chăm không chỉ “làm” gốm, mà như đang trò chuyện với đất. Họ dùng tay miết, vuốt, xoay quanh sản phẩm, tạo dáng từng chút một. Có khi chỉ là một chiếc bình nhỏ, một tượng thiền, một đầu tượng Phật, nhưng phía sau đó là cả một quá trình kiên nhẫn.
Điều thú vị nhất với du khách là được tận mắt xem cách người thợ tạo hình. Không cần máy móc hiện đại, không cần khuôn mẫu cầu kỳ, người nghệ nhân vẫn có thể biến khối đất thô thành một sản phẩm có hồn. Đó là vẻ đẹp của kỹ năng truyền thống, thứ mà sách vở có thể mô tả, nhưng chỉ khi đứng trước tận mắt, ta mới thật sự cảm nhận được.
Câu chuyện chuyến đi cùng thầy cô Trường Tiểu học Đinh Bộ Lĩnh
Trong chuyến tham quan lần này, tôi có dịp làm hướng dẫn viên du lịch đồng hành cùng quý thầy cô Trường Tiểu học Đinh Bộ Lĩnh. Với những người làm giáo dục, mỗi chuyến đi không chỉ là nghỉ ngơi, mà còn là một dịp quan sát, học hỏi và cảm nhận văn hóa bằng trải nghiệm thực tế.
Khi bước vào khu trưng bày và chế tác, thầy cô rất thích thú trước số lượng sản phẩm gốm phong phú: từ chum, vại, bình trang trí đến các bức tượng nhỏ mang màu đất nung giản dị. Có người đứng thật lâu trước các kệ gốm để ngắm hoa văn. Có người lại chăm chú nghe nghệ nhân giới thiệu về quy trình làm gốm. Không khí trong đoàn lúc ấy rất vui, rất nhẹ nhàng, đúng kiểu một chuyến đi vừa tham quan, vừa học thêm được nhiều điều hay.
Điều đáng nhớ nhất là khi mọi người nhìn thấy những sản phẩm được tạo nên hoàn toàn bằng tay. Nhiều thầy cô trầm trồ vì cùng là đất, nhưng qua bàn tay người thợ lại thành hình, thành dáng, thành một món đồ có giá trị văn hóa. Một sản phẩm gốm nhỏ đặt trên bàn cũng có thể gợi ra cả câu chuyện dài về người Chăm, về Ninh Thuận, về những nghề thủ công đang cần được gìn giữ.
Có những khoảnh khắc rất đời thường nhưng đáng quý: một nhóm thầy cô chụp ảnh trước bảng hiệu làng gốm, vài người chọn mua những món gốm nhỏ làm kỷ niệm, có người nâng niu bức tượng đất nung như đang cầm một phần ký ức của vùng đất nắng gió. Với người hướng dẫn viên, những khoảnh khắc đó chính là phần đẹp nhất của hành trình.
Vì sao gốm Bàu Trúc được xem là di sản đặc biệt?
Gốm Bàu Trúc đặc biệt vì đây không chỉ là một nghề sản xuất thủ công. Đó là một hình thức biểu đạt văn hóa. Trong từng sản phẩm có tri thức dân gian, thẩm mỹ Chăm, kỹ thuật truyền thống, vai trò của cộng đồng và sự nối tiếp giữa các thế hệ.
UNESCO ghi nhận nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vì nghề này có giá trị văn hóa lớn, nhưng cũng đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình bảo tồn. Việc ghi danh không chỉ là niềm tự hào, mà còn là lời nhắc nhở rằng những nghề truyền thống như Bàu Trúc cần được quan tâm, được giới thiệu rộng rãi và được đưa vào các hành trình du lịch có trách nhiệm.
Khi du khách đến tham quan, lắng nghe và mua một sản phẩm gốm chính thống, đó cũng là một cách góp phần giữ nghề. Mỗi chuyến đi như vậy giúp làng nghề có thêm sức sống, giúp nghệ nhân có thêm động lực và giúp câu chuyện văn hóa Chăm được tiếp tục kể cho nhiều người hơn.
Gợi ý trải nghiệm khi tham quan làng gốm Bàu Trúc
Đến Bàu Trúc, du khách nên dành thời gian xem nghệ nhân trình diễn làm gốm, nghe giới thiệu về nguyên liệu, quy trình tạo hình, phơi, nung và trang trí sản phẩm. Nếu có thời gian, du khách có thể thử tự tay nặn một sản phẩm nhỏ để cảm nhận độ khó của nghề.
Bên cạnh đó, du khách có thể mua một vài món gốm nhỏ làm quà: tượng trang trí, bình hoa, chén, ly, vật phẩm phong thủy hoặc những sản phẩm mang họa tiết Chăm. Những món quà này không quá cầu kỳ nhưng có ý nghĩa, vì chúng mang theo dấu ấn của vùng đất Ninh Thuận và bàn tay người thợ.
Khi tham quan, nên đi lại cẩn thận vì trong khu chế tác có nhiều sản phẩm gốm đang phơi hoặc trưng bày. Du khách cũng nên hỏi trước khi chạm vào sản phẩm, đặc biệt là các món còn đang trong quá trình hoàn thiện.
Lời kết
Làng gốm Bàu Trúc không chỉ là một điểm tham quan du lịch. Đó là nơi du khách có thể nhìn thấy sự bền bỉ của văn hóa Chăm, sự khéo léo của người thợ và vẻ đẹp mộc mạc của đất nung.
Chuyến đi cùng quý thầy cô Trường Tiểu học Đinh Bộ Lĩnh đã để lại nhiều cảm xúc đẹp. Giữa không gian làng nghề giản dị, mọi người không chỉ được xem gốm, mua gốm, chụp ảnh lưu niệm, mà còn được nghe câu chuyện về một di sản đang sống. Một di sản được tạo nên từ đất, nước, lửa và bàn tay con người.
Bàu Trúc nhắc ta rằng: có những giá trị không nằm ở sự hào nhoáng, mà nằm ở chiều sâu văn hóa, ở sự gìn giữ âm thầm và ở tình yêu của con người dành cho nghề truyền thống.
